Het was even schrikken toen IT-manager Arjan Zwanenburg (47) een paar jaar geleden voor het eerst zijn inkomsten en uitgaven in kaart bracht met een digitaal huishoudboekje. Naderende veranderingen in zijn financiële omstandigheden dreven hem; een nieuw huis en onzekerheid over zijn baan. Vooral vakanties bleken een fors hogere kostenpost dan gedacht. ‘Dat heeft ons aan het denken gezet. Hotels en uitgebreide diners hebben we ingeruild voor een stacaravan en af en toe zelf koken. Net zo gezellig en zo houden we geld over voor andere dingen.’

De behoefte om grip te krijgen op de eigen financiën is tijdens de crisisjaren toegenomen, constateert directeur Gerjoke Wilmink van het Nibud. De online bespaartips van de budgetvoorlichter werden vorig jaar 5 miljoen keer geraadpleegd, een verdubbeling ten opzichte van twee jaar geleden. Ruim een derde van de bevolking houdt bij wat binnenkomt en wat eruit gaat, becijferde overheidsplatform Wijzer in geldzaken eind vorig jaar. Of dat nou in een eenvoudig schriftje is (8%), met een eigen excell-sheet (22%) of een digitaal huishoudboekje (6%).

Het aanbod van die digitale kasboekjes lijkt zowat harder te groeien dan de animo. In de meeste kasboekjes kan de gebruiker de transacties van meerdere bankrekeningen invoeren, plus alle andere financiële verplichtingen, zoals kredieten, hypotheek en lijfrente. Alle uitgaven worden automatisch onder rubrieken – zoals wonen, energie, vervoer, kleding, vrije tijd - en subrubrieken gerangschikt. Cash betalingen worden met de hand ingevoerd. Zijn alle gegevens up-to-date, dan kunnen budgetten worden vastgesteld en krijgt de gebruiker een seintje bij overschrijding. De ontwikkeling van uitgaven is per categorie in beeld te brengen en af te zetten tegen vergelijkbare huishoudens, om mogelijke besparingen op het spoor te komen. CashFlow.nl kan sinds kort een prognose maken van de saldo-ontwikkeling in de komende maand, zodat tijdig kan worden ingegrepen als het dreigt mis te gaan.

De digitale huishoudboekjes zijn een prima methode om grip te houden op je financiële situatie, vindt Wilmink van het Nibud. ‘Het komt vaak voor dat mensen niet weten waar hun geld blijft. Dat vraag ik me ook wel eens af. Je uitgaven bijhouden is een begin. Door de vergelijking met andere huishoudens kom je erachter waarop je kunt besparen als je structureel geld tekort komt of wat meer opzij wilt zetten voor een buffer of omdat je kosten stijgen.’
De verzameling van alle financiële gegevens kan ook voor andere doeleinden praktisch zijn, bijvoorbeeld bij de belastingaangifte of om gedegen voorwerk te plegen voorafgaand aan een bezoek aan een adviseur die een uurtarief rekent. Den Hollander had er eens profijt van toen de creditcard van zijn vrouw gestolen was. Nadat de opgenomen bedragen waren teruggestort, maakte hij nog even een lijstje aan van alle recente creditcardbetalingen. Er bleek nog 200 euro te ontbreken.

De animo voor digitale kasboekjes valt tegen, vindt Den Hollander. Mogelijk zien potentiële gebruikers op tegen de tijd die het kost om ze in te scheren. Arjan Zwanenburg was de eerste paar maanden twee avonden per week bezig om alle gegevens in te voeren en uitgaven te rubriceren. Dat gaat inmiddels sneller, doordat meer automatisch wordt gecategoriseerd. Bij de boekjes van Invers geldt dat naar eigen opgaaf voor zo’n 85% van de transacties, de rest moet handmatig worden aangevuld, al zal het systeem terugkerende betalingen na verloop van tijd herkennen. Nibud-directeur Wilmink schat in dat het zo’n drie uur kost om een digitaal huishoudboekje operationeel te krijgen.

Daarna volgt enig onderhoudswerk. Zwanenburg importeert twee keer per maand in een klein halfuur zijn banktransacties en loopt de categorieën even na. Twee of drie keer per jaar gaat hij ervoor zitten om te zien hoe hij er financieel nu precies voorstaat. ‘Ik ben altijd wel weer verrast door bepaalde uitgaven.’

Zwanenberg kiest voor online, maar veel gebruikers – vooral de ‘heavy users’ die vrijwel dagelijks in hun financiën duiken – kiezen uit privacy-overwegingen voor software die op de pc wordt gedownload. Volgens recent onderzoek van Invers heeft 81% van de consumenten een voorkeur voor offline, een percentage dat is opgelopen onder invloed van de NSA-onthullingen. Verwachting is dat online het uiteindelijk toch wint, vooral gezien de populariteit van de tablet. Mobiel gebruik is weinig in trek omdat het scherm van de smartphone te klein is om alle grafische overzichten te kunnen doorgronden.

Voor Zwanenburg zijn de onzekerheden voorbij, hij heeft nieuw werk en een nieuw huis. Toch houdt hij zijn digitale huishoudboekje trouw bij. ‘Ik blijf het prettig vinden om inzicht te hebben in mijn uitgaven, te weten waar ik aan toe ben.’